QUẢNG NAM (TH) - Chỉ riêng tỉnh Quảng Nam nhỏ bé, người ta đếm thấy tới 68 dự án xây dựng đập thủy điện lớn nhỏ được “qui hoạch”. Còn tỉnh Ðắc Nông thì cũng có tới 64 dự án thủy điện, theo một bài viết trên tờ Tuổi Trẻ.

Các viên chức cao cấp chính phủ CSVN ra điều trần ở Quốc Hội đều cam kết sẽ coi trọng việc bảo vệ môi trường, sinh thái và người địa phương khi có chất vấn về các dự án thủy điện, quặng mỏ (bauxite, than đá).

Bộ Chính Trị CSVN khi thấy quần chúng phẫn nộ, hồi Tháng Tư ra chỉ thị yêu cầu nhà nước khi thực hiện kế hoạch khai thác bauxite phải “bảo vệ môi trường, hoàn thổ, trồng rừng, đền bù tái định cư, những vấn đề xã hội, bảo đảm đời sống cho đồng bào thuộc diện phải thu hồi đất”. Nhưng những ký sự đăng tải trên báo chí ở Việt Nam cho thấy tiền bồi thường cho người dân không đủ cho họ mua một miếng đất nhỏ cất nhà ở chỗ khác, chưa nói tới đất trồng cấy canh tác không có, sẽ không có gì để ăn.

Nhiều bài báo khác viết về đời sống cực kỳ khó khăn của những người dân bị di dời lấy chỗ lập các nhà máy thủy điện, từ miền Bắc tới miền Trung. Nhà cửa “tái định cư” nhếch nhác tồi tàn. Ðất canh tác hoặc không có, hoặc chỉ là những mảnh đất khô cằn đầy sỏi đá, không có nước tưới. Họ bị đẩy vào đường cụt.

Bài ký sự dưới đây của tờ Tuổi Trẻ Chủ Nhật 27 Tháng Sáu 2009 cho thấy các dự án xây đập thủy điện đã được “qui hoạch” vô cùng bừa bãi, bất chấp hậu quả về mọi mặt. Mọi người dân và đất nước chịu, những kẻ cầm đầu các dự án thì có thành tích, và có cả tiền chấm mút, chia chác. Một tổng thanh tra chính phủ từng nói với báo chí về các dự án xây dựng hạ tầng ở Việt Nam: “Ðụng đâu cũng thấy sai phạm.”

Khi đi thanh sát một số nơi, ông Nguyễn Văn Lâm “Phó chủ nhiệm văn phòng chính phủ” CSVN cuối năm 2006 từng để quên cái cặp ở phi trường đựng đầy phong bì tiền bồi dưỡng, gồm cả của một ông giám đốc dự án xây một đập thủy điện ở miền Trung.

Bài viết của Tuổi Trẻ:

Ước tính có không dưới 200 nhà máy thủy điện lớn nhỏ đã và đang được xây dựng hoặc quy hoạch tại miền Trung - Tây Nguyên. Ðiện năng trở thành mặt hàng bán chạy nhất vào thời điểm này bởi cầu đang xa cung.

Chính vì lẽ đó không ít doanh nghiệp (thậm chí có doanh nghiệp chưa hề làm điện bao giờ) cũng nhanh chân nhảy vào lĩnh vực thủy điện. Ít có con sông lớn nào ở miền Trung lại nằm ngoài tầm ngắm quy hoạch thủy điện.

Nơi thượng nguồn hai con sông Vu Gia-Thu Bồn (Quảng Nam) là những con sông, dòng suối bắt nguồn từ dãy Trường Sơn hùng vĩ. Những dòng sông này chảy quanh co qua nhiều sườn núi hiểm trở, uốn lượn quanh những bản làng chính là nguồn sống của đồng bào dân tộc thiểu số nơi đây. Nhưng vài năm trở lại đây, nguồn sống ấy ngày càng héo hon bởi “cơn lốc” mang tên thủy điện.

Trên thủy điện... dưới thủy điện

Dòng sông Kôn chảy qua hai xã Zơ Ngây và Sông Kôn của huyện Ðông Giang (Quảng Nam) là một trong số đó. Lừng lững chắn ngang dòng nước sông Kôn là một con đập chính kiên cố bằng bêtông với chiều cao hơn 50m, dòng nước chảy đến đây liền bị bẻ ngoặt sang một bên. Phía dưới công trình này, những roi đá phơi bụng trắng xóa, dòng nước nhỏ giọt chảy. Trên mặt sông, những công đoạn cuối cùng của công trình thủy điện Sông Kôn 2 đang được gấp rút hoàn tất để chuẩn bị việc phát điện vào Tháng Bảy.

Theo thiết kế ban đầu, đập chính này có nhiệm vụ chủ yếu điều tiết nước sông Kôn, nhưng sau khi phát hiện sức nước qua cửa điều tiết nước còn lớn nên chủ đầu tư đã “tận dụng” đặt vào đây một tuôcbin máy phát điện 3MW. Cách con đập chính này gần 3km, một đập phụ khác với chiều cao hơn 37m cũng án ngữ ngay giữa dòng sông.

Ông Trần Quang Hòa, trưởng phòng kế hoạch cạng ty cổ phần thủy điện Geruco - Sông Kôn 2, cho biết: “Ðập chứa nước chính của công trình này là 29 triệu m3 nước, còn đập phụ chỉ khoảng 1.2 triệu m3. Như vậy thông qua việc xả nước tại hai đập chính-phụ, tổng công suất phát điện của nhà máy thủy điện Sông Kôn 2 sẽ là 63MW”.

Cách thủy điện Sông Kôn 2 gần 30km, trên sông Zahung chảy qua xã Zahung (huyện Ðông Giang), một con đập “khổng lồ” của công trình thủy điện Zahung (công suất 30MW) cũng đã được xây xong. Dòng sông Zahung nay chỉ còn là một dòng nước khô kiệt luồn lách qua những vách đá nổi ụ lên giữa dòng. Một số người dân chống thuyền đi trên sông để giăng lưới đành phải dừng lại hò hét nhau vác thuyền lên bờ vì nước quá cạn kiệt.

Mấy chục năm gắn bó với con sông này, ông Alăng Bế, một người dân xã Zahung cùng tên với công trình thủy điện, ngao ngán lắc đầu: “Cả ngày cặm cụi mà chưa bắt được con cá nào cả. Từ ngày có cái thủy điện thì cá, tôm biến đi hết. Chắc phải bỏ nghề chài lưới thôi”.

Ði tiếp chừng 7km về phía hạ lưu, dòng Zahung chảy qua địa phận xã Macooih giờ được đổi tên thành sông A Vương thêm một lần bị chặn dòng để làm công trình thủy điện A Vương. Một năm trước, khi có dịp đi qua hồ chứa nước của thủy điện A Vương, nhiều người đã hết lời ca ngợi khi trước mắt là một mặt hồ phẳng lì bốn bề với những cánh rừng cây thẳng tắp, soi bóng mặt hồ xanh ngắt. Vậy mà giờ đây lòng hồ chứa nước trơ cạn đáy do thủy điện A Vương đang vào mùa phát điện cao điểm nên xả nước tối đa. Những rừng cây xanh thẳm năm trước giờ đã chuyển sang màu trắng bệch, chết tàn tạ. Cả lòng hồ trơ đáy, bốc mùi xú uế nồng nặc.

Ðầu tư thủy điện: Ngon ăn

Trong buổi lễ phát điện tổ máy số 2 nhà máy thủy điện A Vương 210MW (Quảng Nam), ông Nguyễn Văn Lê - chủ tịch HÐQT công ty cổ phần thủy điện A Vương - hồ hởi cho biết việc phát điện sớm trên 180 ngày đã mang về cho công ty doanh thu khoảng 240 tỉ đồng! Theo tính toán của chủ đầu tư, chỉ trong vòng chín năm sẽ hoàn vốn đầu tư trên 4,000 tỉ đồng, sau đó thu lợi nhuận ròng.

Một cán bộ tài chính dự án thủy điện A Lưới (Thừa Thiên - Huế) cho biết đầu tư dự án thủy điện có lợi nhuận cao và ổn định nhất, “ngon ăn” hơn các lĩnh vực khác do mặt hàng điện sản xuất đến đâu bán sạch đến đó, cầu luôn cao hơn cung. Mặt khác, công nghệ cũng đơn giản. Ước tính mỗi năm thủy điện này sẽ bán điện được khoảng 500 tỉ đồng và sau chín năm là dư sức hoàn vốn đầu tư 3,234 tỉ đồng. Các năm sau đó cứ ung dung thu lợi nhuận, mà tuổi thọ mỗi dự án thủy điện thì không dưới 50 năm! Thành ra hiếm có dự án nào có sức huy động vốn xã hội như dự án thủy điện này: chỉ trong vài tháng đã thu được 700 tỉ đồng. Thế là dự án thủy điện A Lưới hiện đang được đẩy nhanh với tiến độ cao nhất để chóng bán điện thu tiền về.

Mặt khác, làm thủy điện ở miền Trung càng có hiệu quả cao do hằng năm bước vào mùa khô kiệt từ Tháng Chín đến Tháng Mười Hai các nhà máy thủy điện lớn như Hòa Bình, Trị An, Yaly... phải giảm công suất, tạo nên cơn sốt điện thì ở miền Trung lại là mùa mưa, các nhà máy ở đây tha hồ chạy hết công suất nên điện làm ra không tài nào ế được!

Chính vì hiệu quả đầu tư thủy điện cao nên không chỉ các đơn vị ngành điện tham gia đầu tư mà các doanh nghiệp ngoài ngành cũng mạnh dạn đổ vốn, đẩy nhanh xây dựng các dự án phát điện. Ðơn cử một tổng công ty đầu tư phát triển đô thị và khu công nghiệp “khơi khơi” như Idico, chủ dự án Ðăk Mi 4, đã nhanh nhảu chặn dòng, xây đập nhằm phát điện sớm hơn dự án thủy điện Sông Boung 4 do tập đoàn điện lực “chính thống” EVN làm chủ đầu tư.

Ngoài Idico còn có các doanh nghiệp khác ngoài ngành điện cũng nhảy vào đầu tư thủy điện như công ty cổ phần Sông Côn (công ty “con” của Tổng Công Ty Cao Su), Tổng Công Ty Cơ Ðiện Nông Nghiệp và Thủy Lợi, công ty cổ phần Ðạt Phương, công ty cổ phần Hoàng Anh Quảng Nam, công ty cổ phần Za Hưng (Za Hung), công ty cổ phần Xây dựng 699... Ngay cả công ty cổ phần Nhân Luật (Ðà Nẵng) chuyên kinh doanh sắt thép cũng đang xúc tiến đổ tiền vào các dự án thủy điện tại Quảng Nam như Pà Dồn, Thượng Pà Dồn, Pà Oi 1, Pà Oi 2.

Làn sóng đầu tư vào nhà máy thủy điện miền Trung hiện vẫn chưa dừng lại. Công ty Ðiện Lực 3 (PC3) ngoài tám dự án thủy điện đang làm chủ đầu tư hoặc góp vốn, nay còn nhắm đến các dự án thủy điện khác như A Roàng, Ðăk Pring, Ðăk Rông 1, Sông Tranh 1, Sông Tranh 5, Krông H'năng 2. Theo nguồn tin riêng của Tuổi Trẻ Cuối Tuần, hiện một số tập đoàn đầu tư vốn của nước ngoài đang nhảy vào mua lại vốn các nhà máy thủy điện miền Trung.

Hậu quả khó lường

Nguy cơ tạo nên một thảm họa môi trường do việc chặn dòng làm thủy điện trên hệ sông Vu Gia-Thu Bồn ở Quảng Nam đã buộc chính phủ lẫn các bộ ngành phải vào cuộc để tìm ra giải pháp tháo gỡ ngay đầu Tháng Sáu. Theo tính toán của thành phố Ðà Nẵng, nếu nhà đầu tư dự án thủy điện Ðăk Mi 4 là Idico đổ hết nguồn nước của sông Ðăk Mi về sông Thu Bồn thay vì cho đổ về sông Vu Gia như quy luật tự nhiên lâu nay thì chắc chắn hơn 1.7 triệu dân (trong đó có 850,000 người dân của Ðà Nẵng, số còn lại của các huyện Ðại Lộc, Ðiện Bàn và TP Hội An của tỉnh Quảng Nam) sẽ chịu cảnh khát nước suốt chín tháng, từ Tháng Giêng đến Tháng Chín hằng năm. Ðó là chưa kể hơn 20,000ha đất sản xuất (chủ yếu là đất lúa) nằm dưới vùng hạ lưu sông Vu Gia sẽ thiếu nước.

Là người gắn bó lâu năm nhất với ngành thủy nông, ông Huỳnh Vạn Thắng, phó giám đốc Sở Nông Nghiệp và Phát Triển Nông Thôn TP. Ðà Nẵng, cho rằng việc xây dựng quá nhiều nhà máy thủy điện trên cùng một hệ sông chắc chắn ảnh hưởng đến dòng chảy ở khu vực hạ lưu, mà TP. Ðà Nẵng là một trong số các địa phương sẽ chịu ảnh hưởng nặng nề nhất một khi dòng chảy bị cạn kiệt.

Theo ông Thắng, để xảy ra cớ sự này là do có quá nhiều sai sót trong quá trình nghiên cứu lập và xây dựng dự án thủy điện Ðăk Mi 4. Trong quá trình quy hoạch xây dựng bậc thang thủy điện trên hệ sông Vu Gia-Thu Bồn do công ty Tư vấn xây dựng điện 1 lập đã không đề cập kiến nghị về việc trả lại dòng chảy cho sông Ðăk Mi trong trường hợp chuyển nước qua sông Thu Bồn. Ðơn vị tư vấn lập dự án thủy điện Ðăk Mi 4 đã nhầm lẫn rất cơ bản là nước sau khi phát điện chảy về sông Thu Bồn rồi sau đó đổ về hạ lưu sông Vu Gia, trong khi trên thực tế đây là hai con sông riêng biệt.

Ðiều đáng nói là trước đó trung tâm quốc tế về quản lý môi trường, khi tham gia quy hoạch thủy điện sông Vu Gia-Thu Bồn, đã khuyến cáo: “Việc nắn dòng thủy điện Ðăk Mi 4 là không cần thiết và có thể gây ra tác động tiêu cực về môi trường, kinh tế-xã hội trong khu vực”. Tuy nhiên khuyến cáo này đã không được trình lên lãnh đạo các bộ ngành trung ương. Ngay cả thứ tự ưu tiên xây dựng thủy điện trên sông Vu Gia-Thu Bồn cũng bị đảo lộn. Theo quy hoạch của Bộ Công Nghiệp (nay là Bộ Công Thương), trong mọi trường hợp thủy điện Sông Boung 4 phải được xây dựng trước Ðăk Mi 4. Nhưng thực tế Ðăk Mi 4 đang được xây dựng trước. Ðiều này sẽ gây thiếu nước nghiêm trọng hơn.

Ngày 11 Tháng Sáu, Bộ Công Thương đã triệu tập cuộc họp do văn phòng chính phủ chủ trì với đầy đủ các bộ ngành trung ương và địa phương để bàn biện pháp giải quyết vụ tranh chấp nguồn nước trên sông Ðăk Mi. Kết quả: Bộ Công Thương đã yêu cầu chủ đầu tư dự án thủy điện Ðăk Mi 4 phải trả lại nước cho sông Vu Gia. Theo đó, các bên sẽ thành lập một tổ chuyên gia để tính toán lượng cân bằng nước, từ đó đi đến thống nhất vấn đề trả lại bao nhiêu lưu lượng nước cho sông Vu Gia.

Cả miền Trung làm thủy điện

Theo số liệu của Ủy Ban Nhân Dân tỉnh Quảng Nam, đến thời điểm này toàn tỉnh đã có tổng cộng 68 dự án nhà máy thủy điện lớn, nhỏ (đã được quy hoạch) nằm trải rộng trên tất cả sông suối của các địa phương. 68 nhà máy thủy điện chỉ trong khuôn viên 10,000km2! Trong đó, đáng kể nhất là 11 dự án thủy điện lớn sẽ được xây bậc thang trên hệ thống sông Vu Gia-Thu Bồn.

Năm 2007, Bộ Công Nghiệp (nay là Bộ Công Thương) đã quyết định điều chỉnh chia tách dự án thủy điện Ðăk Mi 1 (225MW) thành ba nhà máy gồm Ðăk Mi 1 (58MW) nằm trên địa phận tỉnh Kontum và hai dự án Ðăk Mi 2 (90MW), Ðăk Mi 3 (45MW) nằm trên địa phận tỉnh Quảng Nam. Ðiều đó có nghĩa con sông Ðăk Mi, chảy từ Kontum về Quảng Nam, trước khi đổ ra biển Ðông tại cửa sông Hàn (TP. Ðà Nẵng) đã phải cõng trên mình đến bốn nhà máy thủy điện. Tương tự, sông Boung cũng vác trên mình bốn nhà máy.

Song song với 11 dự án thủy điện cỡ lớn trên, Ủy Ban Nhân Dân tỉnh Quảng Nam đã thỏa thuận với Bộ Công Thương để phê duyệt thêm 43 dự án các nhà máy thủy điện vừa và nhỏ. Ngoài ra, địa phương này cũng đang “ngắm” 14 vị trí khác để nghiên cứu bổ sung quy hoạch thủy điện.

Các địa phương khác ở miền Trung cũng đang hấp dẫn nhà đầu tư thủy điện không kém Quảng Nam. Tại Bình Ðịnh (diện tích 6,000km2), đến thời điểm này đã có tổng cộng 27 dự án thủy điện lớn và nhỏ được quy hoạch, trong đó bảy dự án lớn đã được tỉnh cấp giấy chứng nhận đầu tư. Huyện Vĩnh Thạnh là địa phương có nhiều thủy điện nhất của tỉnh Bình Ðịnh với tổng cộng 11 dự án.

Tương tự đến năm 2010, theo kế hoạch, tỉnh Ðăc Nông (diện tích 6,500km2) sẽ có trên dưới 64 nhà máy thủy điện lớn nhỏ được xây dựng. Trong khi đó, có tổng cộng không dưới 80 công trình thủy điện đã được các doanh nghiệp đăng ký xin đầu tư vào tỉnh Kontum (diện tích 9,600km2). Một địa phương không có nhiều sông suối như tỉnh Thừa Thiên-Huế, lại có diện tích tự nhiên khiêm tốn (chỉ 5,000km2) cũng quy hoạch xây dựng 11 thủy điện!